Смартфон феномені: цифрлық тәуелділік пе, әлде жаңа өркениеттік кезең бе?

Цифрландыру дәуірі адамзат тарихындағы ең жылдам трансформация кезеңдерінің біріне айналды. Соңғы онжылдықта смартфон тек байланыс құралы болудан қалып, экономикалық, әлеуметтік және мәдени процестердің орталығына шықты. Бүгінде әлем халқының басым бөлігі интернетке мобильді құрылғылар арқылы қосылады. Смартфон – қалтадағы компьютер ғана емес, цифрлық экожүйенің негізгі шлюзі.

Алайда технологиялық серпіліс жаңа сұрақтарды алға тартып отыр: смартфон адамның өмір сапасын арттырды ма, әлде жаңа тәуелділік формасын қалыптастырды ма? Бұл сұрақ бүгінгі цифрлық қоғам үшін аса өзекті. Сарапшылардың пікірінше, смартфон – тек байланыс құралы ғана емес, адамның күнделікті өмірін ұйымдастыратын әмбебап цифрлық платформаға айналды.

Халықаралық зерттеулерге сәйкес, 2023–2024 жылдардағы деректер бойынша әлемде 6,5–7 миллиардқа  жуық адам смартфон қолданады, ал орташа экран уақыты күніне 5–6 сағатты құрайды. Әлеуметтік желілер, мессенджерлер және бейнеплатформалар мобильді трафиктің негізгі бөлігіне айналды. Атап айтқанда, YouTube, Instagram, TikTok, WhatsApp секілді платформалар күн сайын миллиардтаған қолданушыны біріктіреді. Кейбір зерттеулерге сәйкес, жастардың 60%-дан астамы смартфонсыз бір күндерін де елестете алмайды. Бұл бүгінгі кұнгі цифрлық тәуелділік мәселесінің өзектілігін көрсетеді.

Қазақстан да бұл үрдістен тыс емес. Соңғы жылдары интернетке қолжетімділік айтарлықтай артты, мемлекеттік қызметтердің басым бөлігі электронды форматқа көшті. Статистикалық мәліметтер бойынша, ел халқының 90%-дан астамы интернетке қосылған, ал ауылдық жерлерде де мобильді интернет қарқынды дамып келеді. E-gov жүйесі, онлайн-банкинг, цифрлық құжат айналымы – мобильді технологиялардың қоғам өміріне етене енгенінің дәлелі. Мысалы, Қазақстан Республикасының Электрондық үкіметі порталы арқылы жыл сайын ондаған миллион қызмет көрсетіледі. Ал Kaspi.kz сияқты қосымшаларды миллиондаған қазақстандық күнделікті төлем жасау, аударым жіберу, несие рәсімдеу үшін пайдаланады. Бұл – смартфонның экономикалық және әлеуметтік инфрақұрылымның ажырамас бөлігіне айналғанының айғағы.

Экономикалық тұрғыдан алғанда, смартфон жаңа нарықтар қалыптастырды: онлайн-сауда, цифрлық маркетинг, контент-индустрия, IT-сектор. Әлемдік электронды коммерция нарығы жыл сайын өсіп келеді, ал мобильді сауда  жалпы онлайн-сатылымның жартысынан астамын құрайды. Қазақстанда да маркетплейстер мен онлайн қызмет көрсету платформалары қарқынды дамуда. Бір ғана құрылғы кәсіпкерлік бастаманың құралына айналып отыр: шағын бизнес иелері әлеуметтік желі арқылы өнімін жарнамалап, төлем қабылдап, логистика ұйымдастыра алады.

Сонымен қатар, білім беру мен денсаулық сақтау салаларында да смартфонның рөлі артты. Онлайн-курстар, қашықтан оқыту платформалары, телемедицина қызметтері мобильді қосымшалар арқылы қолжетімді болды. Әсіресе пандемия кезеңінде смартфон ақпарат алу, жұмыс істеу және оқу үдерісінің негізгі құралына айналды.

Дегенмен, артық пайдалану психологиялық және физиологиялық мәселелерге әкелуі мүмкін. Ұйқының бұзылуы, назардың шашырауы, әлеуметтік оқшаулану – жиі айтылатын салдарлар. Кейбір халықаралық зерттеулер жасөспірімдердің шамамен 30-40%-да интернетке тәуелділік белгілері бар екенін көрсетеді.

Смартфон – бір мезетте әрі мүмкіндік, әрі сын-қатер. Ол өмір сапасын арттырып, ақпарат пен қызметке қолжетімділікті кеңейтті, экономикалық белсенділікті күшейтті. Алайда тиімді пайдалану мәдениеті қалыптаспаса, цифрлық тәуелділік пен ақпараттық шамадан тыс жүктеме мәселесі тереңдей түсуі мүмкін. Сондықтан басты мәселе – технологияның өзінде емес, оны саналы әрі теңгерімді қолдануда.

Пайдасы: қолжетімділік пен жылдамдық

Смартфонның басты артықшылығы – ақпаратқа шексіз қолжетімділік. Бүгінде кез келген адам жаңалықтарды оқу, ғылыми мақалаларды қарау, бейнесабақ көру немесе кәсіби дағдысын жетілдіру үшін тек интернетке қосылған құрылғыны пайдаланса жеткілікті. Мысалы, UNESCO деректеріне сәйкес, цифрлық технологиялар білімге тең қолжетімділікті кеңейтіп, дамушы елдердегі білім алушылар санының артуына ықпал етуде.

Білім беру саласында мобильді қосымшалар мен онлайн платформалар білім алудың балама жолдарын ұсынды. Coursera, Udemy, Khan Academy сияқты платформалар миллиондаған адамға әлемнің жетекші университеттері мен мамандарынан білім алуға мүмкіндік беріп отыр. Қазақстанда да қашықтан оқыту тәжірибесі кеңінен тарады, әсіресе пандемия кезеңінде мектептер мен университеттер онлайн форматқа көшіп, цифрлық инфрақұрылымның маңызы айқын байқалды.

Қашықтан жұмыс істеу мәдениеті қалыптасты. Географиялық шекаралар маңызын жоғалтып, еңбек нарығы жаһандық сипат ала бастады. Бүгінде қазақстандық мамандар шетелдік компанияларға онлайн форматта қызмет көрсетіп, халықаралық жобаларға қатыса алады. International Labour Organization мәліметтері бойынша, қашықтан жұмыс форматы көптеген елдерде тұрақты тәжірибеге айналып, еңбек қатынастарының жаңа моделін қалыптастыруда. Бұл әсіресе IT, дизайн, маркетинг, аударма және консалтинг салаларында айқын көрінеді.

Сарапшылардың пікірінше, цифрлық технологиялар еңбек өнімділігін арттырып, уақыт үнемдеуге мүмкіндік береді. Автоматтандырылған жүйелер мен мобильді сервистер рутиналық операцияларды қысқартып, адам ресурсын күрделі әрі шығармашылық міндеттерге бағыттауға жағдай жасайды. Қаржылық операциялар, құжат рәсімдеу, коммуникация – барлығы бірнеше секунд ішінде орындалады. Мысалы, мобильді банкинг арқылы төлем жасау немесе мемлекеттік қызметті онлайн алу үшін бұрынғыдай ұзақ кезек күтудің қажеті жоқ.

Сонымен қатар, цифрлық құралдар шағын және орта бизнеске шығынды азайтып, нарыққа шығу кедергілерін төмендетті. Онлайн жарнама, электронды келісімшарттар кәсіпкерлердің уақытын үнемдеп қана қоймай, бәсекеге қабілеттілігін арттырады.

Осылайша, смартфон мен цифрлық технологиялар ақпараттық ашықтықты күшейтіп, білім мен еңбек нарығын трансформациялады. Дегенмен, бұл үдерістер тиімді болу үшін цифрлық сауаттылықты арттыру, деректер қауіпсіздігін қамтамасыз ету және технологияны жауапкершілікпен пайдалану мәдениетін қалыптастыру аса маңызды.

Қауіптері: цифрлық тәуелділік және когнитивтік жүктеме

Сонымен қатар, мамандар «digital addiction» – цифлық тәуелділік ұғымын жиі қолдана бастады. Бұл термин ғылыми айналымда мінез-құлықтық тәуелділіктің жаңа формасын сипаттау үшін енгізілген. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы цифрлық тәуелділіктің кейбір түрлерін (мысалы, ойынға тәуелділік) ресми түрде мінез-құлықтық бұзылыс ретінде жіктегені белгілі. Психологтардың айтуынша, әлеуметтік желілердегі үздіксіз лента форматы мен push-хабарламалар жүйесі дофаминдік реакцияларды күшейтеді. Әсіресе Instagram, TikTok, Facebook секілді платформалардағы шексіз скроллинг механизмі қолданушыны экран алдында ұзақ ұстап тұруға бағытталған алгоритмдерге негізделген. Бұл – мінез-құлықтық тәуелділіктің бір түріне әкелуі мүмкін.

Назардың шашырауы, ақпараттық шаршау, ұйқы сапасының төмендеуі – жиі айтылатын мәселелер. Зерттеулерге сәйкес, ұйықтар алдында смартфон пайдалану мелатонин гормонының бөлінуін тежеп, ұйқы циклін бұзады. Орта есеппен жасөспірімдер күніне 6–8 сағатқа дейін экран алдында уақыт өткізетіні туралы деректер бар, бұл когнитивтік функцияларға әсер етуі мүмкін. Ұзақ уақыт экранға қарау көру қабілетіне әсер етсе, қозғалыс белсенділігінің азаюы жалпы денсаулыққа қауіп төндіреді. Дүниежүзілік статистика отырықшы өмір салты жүрек-қан тамырлары аурулары мен семіздік қаупін арттыратынын көрсетеді.

Әлеуметтік аспект те маңызды. Виртуалды байланыс артқанымен, тікелей коммуникацияның сапасы төмендеуі мүмкін деген пікір бар. Әлеуметтанушылардың айтуынша, цифрлық қарым-қатынас эмоциялық реңкті толық жеткізе алмайды, ал бетпе-бет сөйлесудің орны ерекше. Қоғамдық кеңістікте адамдар физикалық тұрғыдан жақын болғанымен, назар цифрлық ортаға ауысады – қоғамдық көлікте, кафелерде немесе отбасылық ортада әркімнің жеке экранына үңілуі жиі байқалады.

Сонымен қатар, кибербуллинг, әлеуметтік салыстыру синдромы, «идеал өмір» иллюзиясы да психологиялық қысым тудыруы мүмкін. Әсіресе жасөспірімдер арасында өзін-өзі бағалау деңгейінің төмендеуі әлеуметтік желілердегі белсенділікпен байланысты екені жөнінде зерттеулер бар.

Осылайша, цифрлық технологиялар үлкен мүмкіндіктермен қатар, психологиялық және әлеуметтік тәуекелдерді де ала келеді. Сондықтан мамандар экран уақытын реттеу, «digital detox» тәжірибесін енгізу, хабарламаларды шектеу және офлайн белсенділікті арттыру секілді тепе-теңдік сақтаудың жолдарын ұсынады.

Пікірталас: тыйым салу ма, әлде реттеу ме?

Бірқатар елдерде мектептерде смартфон қолдануға шектеу енгізу мәселесі көтерілуде. Бұл – технологияны шектеу арқылы тәртіп орнату әрекеті. Мысалы, Франция 2018 жылдан бастап бастауыш және орта мектептерде смартфон пайдалануға заңнамалық шектеу енгізді. Италия мен Ұлыбритания мектептерінде де сынып ішінде телефон қолдануды шектеу жөнінде нұсқаулықтар қабылданған. 2023–2024 жылдары АҚШ-тың кейбір штаттарында да осындай бастамалар талқыланып, мектеп әкімшіліктеріне қатаң саясат жүргізу құқығы берілді.

Бұл шаралардың негізгі мақсаты – оқушылардың зейінін арттыру, оқу үлгерімін жақсарту және кибербуллингтің алдын алу. Кейбір зерттеулер смартфонға шектеу қойылған мектептерде академиялық көрсеткіштердің жақсарғанын көрсетеді. Дегенмен, көптеген сарапшылар мәселенің шешімі тек тыйым салуда емес, цифрлық мәдениетті қалыптастыруда деп есептейді. Өйткені технология – қазіргі қоғамның ажырамас бөлігі, оны білім беру үдерісінен толық алып тастау ұзақ мерзімді шешім бола алмайды.

IT-мамандар мен педагогтер «цифрлық гигиена» ұғымын алға тартады. Бұл түсінік денсаулықтағы жеке гигиена секілді, цифрлық ортадағы қауіпсіз әрі саналы мінез-құлық қағидаларын қамтиды. Ол – экран уақытын бақылау, ақпаратты сыни тұрғыда қабылдау, жеке деректерді қорғау, киберқауіпсіздік ережелерін сақтау және саналы тұтыну дағдыларын дамыту. Мысалы, хабарламаларды шектеу, әлеуметтік желіге кіру уақытын жоспарлау, «экрансыз уақыт» енгізу сияқты қарапайым тәсілдер тиімді нәтиже бере алады.

Білім беру жүйесінде цифрлық сауаттылықты арттыру – стратегиялық міндетке айналып отыр. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы зерттеулерінде оқушылардың тек технологияны қолдану емес, оны сыни ойлау, ақпаратты талдау және дереккөздерді салыстыру дағдыларын меңгеруі маңызды екені атап көрсетіледі. Яғни, басты назар құрылғының өзіне емес, оны қолдану мәдениетіне аударылуы тиіс.

Технологиядан толық бас тарту мүмкін емес, бірақ оны реттеу – жеке және институционалдық деңгейдегі жауапкершілік. Мектеп, ата-ана және мемлекет бірлесіп әрекет еткен жағдайда ғана цифрлық орта қауіпсіз әрі тиімді білім беру кеңістігіне айнала алады. Сондықтан ұзақ мерзімді шешім – тыйым салу емес, саналы, жауапты және теңгерімді пайдалану мәдениетін қалыптастыру.

Жұмагүл ИРГАСЫМОВА,
фото нейрондық желі арқылы
жасалды